Editörün notu: Aşağıda yer almakta olan yazı COP31 Karşıtı Gençlik Birliği’nin düzenlediği panelde bir yeni komünizm okuru tarafından yapılan sunumdur.
İklim meselesini ve içerisinde bulunduğumuz krizi ölçeklendirdiğimizde ve temel dinamiklerini anladığımızda buna karşı mücadelenin nasıl olabileceğini anlayabiliriz.
Öncelikle sorunu doğru teşhis etmemiz gerektiğini düşünüyoruz. Şayet bir iklim krizinden söz ediyorsak bunun kapitalizm kaynaklı olmadığını söylemek üretim araçlarını bu denklemden çıkartmak bize yanlış sonuçlar verecektir. Kapitalist sistem altında bu sorunu çözemeyecek olmamız bu sistemin kendi dinamiklerinde yatmaktadır. Kapitalizm bu bağlamda üç kural üzerinden ilerler:
- Her şey metadır ve her şey kar için yapılmalıdır
- Üretim de kar için yapılır. Üretimi yöneten şey “genişle ya da öl”dür.
- Bugün kapitalizm, ezilen uluslar üzerindeki emperyalist tahakküm ve emperyalist güçler arasında stratejik rekabet üzerinden ilerlemektedir.
Bu yaklaşıma günümüz COP31 çerçevesinden bakalım. COP31’in bize temel olarak ne vaadediyor?
Alınan kararların katılımcılar için hiçbir bağlayıcılığı bulunmadığı bir konferanstan söz ediyoruz. İşin en oksimoron yanıysa sorunun kaynağı içerisinde bir çözüm aranıyor olması. Sürekli büyümek ve kar etmek zorunda olan bir sistemin yürütücüleri iklim krizinin nasıl çözülebileceğini konuşuyorlar. COP’ların en büyük vaadi olan emisyonların azaltımının 30 tane COP buluşmasından sonra inmemiş olmaması bunun en büyük kanıtı değil mi?
Sorunun kendisi meta üretiminin tamamen kar etmek için yapılmasıyken COP31 içerisinde tartışılacak olan konular (yani daha fazla elektrifikasyon, geri dönüşüm sanayisi, yeşil binalar vb.) aslında tekrardan finansallaştırılıyorlar: Yatırıma hazır proje portföylerine dönüşüyorlar. Ekolojik her bir konu finans sermayesinin kar edebileceği birer metaya dönüşüyor. Tıpkı Marks’a sık sık ithaf edilen “kapitalizm gölgesini satamadığı ağacı keser” sözünde olduğu gibi.
İklim finansmanı olarak tartışılan şey aslında emperyalist devletlerin doğa tahribatıyla olan tarihsel ilişki ve sorumluluğunu kredi ve yatırım ilişkisine çeviriyor. Batı emperyalizmi başta sanayileşme ile başlayan süreçte atmosferin ortak karbon kapasitesini tek taraflı olarak tüketirken eşitsiz bir mübadele ilişkisi yarattı: Üçüncü Dünya’dan Kuzeye hammade, ucuz emek rejimleri ve doğal kaynaklar olarak giderken Güney sadece daha fazla borçlanıyor. Bugün iklim finansmanı bu eşitsizlik ve sömürü ilişkilerini yeniden üretmek için kullanılıyor. Emperyalist ülkelerin ve gelişmiş kapitalist ülkelerin ekolojik borcunu Küresel Güney para olarak ödüyor. İklim finansmanının 2/3’si kredi ve bu kredilerin önemli bir kısmı piyasa faiziyle veriliyor. İklim finansmanı alan ülkeler aldıkları her 5 dolar için 7 dolar ödüyor. Alacaklılar yani emperyalist devletler iklim finansmanında yaklaşık %42 dolayında kar ediyor. Sel, kuraklık, kasırga gibi olaylar karşısında yeniden inşa için borçlanmak daha fazla ihracatı zorunlu kılıyor: Yani daha fazla madencilik, tarım çıktısı ve fosil yakıt üretimi. Borç ilişkisi ve emperyalist eşitsiz mübadele ekolojik yıkımı azaltmak şöyle dursun yeniden üretiyor.
Devam edelim: COP31 öncesi Türkiye aynı zamanda NATO’ya ev sahipliği yaptı. NATO zirvesi; emperyalistler arasında kızışan çelişkiler, bölgesel savaşlar, üçüncü dünya savaşının potansiyeli gölgesinde önemli bir tartışma olan militarizmi de gündeme getirdi. Militarizasyon bugün iklim tartışmalrında muhasebe dışı konumdadır. Hatta 1997 yılında yapılan Kyoto Protokölü müzakerelerinde ABD emperyalizmi askeri emisyonların raporlanma zorunluluğuna müsaade etmezken 2015 yılındaki Paris Anlaşması bunu gönüllülüğe bıraktı. Tahminlere göre dünyadaki ordular küresel sera gazı emisyonunun yaklaşık %5.5’inden sorumlu. Bu tüm dünyadaki küresel sivil havacılığın iki katı, bunu bir ülke olarak düşünürsek dünyadaki ordular dünyanın dördüncü büyük kirleticisi olurdu. Ankara’daki NATO Zirvesi üyelerinin gayri safi yurtiçi hasılasının %5’ini askeri harcamalara ayırmasını benimsedi: bu 2030 yılında 19 trilyon dolar demek. Sadece 2024 yılındaki küresel askeri harcama 2,7 trilyon dolar her COP’da buluşan egemenlerin taahüt edip asla gerçekleştiremediği iklim finansmanı hedefi ise 100 milyar dolar…
COP’un ne olduğu bu krizi yaratanların bu krizi neden çözülemeyeceğine ilişkin yeterince çerçeve çizdiğimizi düşünüyoruz. Dolayısıyla önümüze çözüm önerileri olarak sunulan şeylerin aslında çözüm önerisi olup olmadığını ve neden iklim meselesinin sınıf mücadelesinin yani devrimin konusu olduğunu ele almaya çalışacağız.
Yeşil Yeni Düzen
İlk olarak özellikle bu aralar ABD’de çok popüler olan ancak buraya da kısmen sirayet eden Yeşil Yeni Düzen’den bahsetmek istiyoruz. YYD bir programatiktir, mülkiyet ilişkilerine dokunmaz ve sermaye birikimini yeşil olarak nitelendirilen sektörlere yönlendirerek bir büyüme dalgası yaratmayı hedefler. Ancak söylediğimiz gibi mülkiyet ilişkilerine dokunmaz dolayısıyla kapitalizmin büyüme zorunluluğu devam eder: Kapitalist büyüme sürdükçe kaynak üretimi ve tüketimi artar. Programatik, dünyanın Kuzey ve Güney olarak bölünmüşlüğünü gözardı eder: Kuzey’in sözde yeşil dönüşümü Güney’deki madenciliğin yoğunlaşmasına dayanır: Lityum, kobalt ve bakır olmak üzere çıkarımı epey sorunlu madenlere yaslanılır. Kapitalist devletlerin bu gibi düzenlemeleri tamamen sübvansiyonlara ve vergi indirimlerine dayanır, sermayenin rızasına bağlıdır ve dolayısıyla oldukça kırılgandır. Bugün Türkiye’de doğrudan bir Yeşil Yeni Düzen tartışmamız yok ancak fikirsel boyutta bu dar reformizmi pek azı siyaset aşabilmiş durumdadır.
Bağımsız bir sınıf siyasetini örgütleyerek insanlığın ve gezegenin kurtarıcısı olmak yerine muhatap olarak egemenleri alan ve taleplerini birer uzlaşma aracına dönüştüren istisnasız bütün siyasi programatikler reformizmin şampiyonluğunu yaparlar.
Enerji Demokrasisi
Bugün iklim mücadelesinin ön saflarında gelişen bir başka talep ise enerji demokrasisidir. Bu, enerjinin nasıl üretileceği, kimin elinde olacağına karar verme mekanizmalarının kamunun elinde olmasını savunan bir kavramsallaştırmadır. Temel iddia enerjinin alınan satılan bir meta değil kamusal bir mal ve hak olduğudur.
Kapitalizmin en büyük özelliklerinden birisi ve temel çelişkisi de üretimi gittikçe toplumsallaştırması ve bu toplumsallaşmış emeğin şahsi gaspıdır. Dolayısıyla çözüm de üretimi ve küçük ve yerel birimlere bölmekte değil toplumsallaşmış üretimin şahsi gaspına son vermektir yani bu bir siyasi iktidar sorunudur. Bu meseleyi enerji meselesine indirgeyelim: Elektrik sistemi bütünleşik bir ağdır: iletim hatları, depolama, yedek kapasite ve dengeleme; merkezi bir koordinasyon gerektirir. Mikro şebekeler kendi başına sanayiyi, şehirleri ve hatta ısınmayı karşılayamaz. Esas soru ulusal veya uluslararası ölçekteki enerji sisteminin hangi sınıfın kontrolünde olduğu ve ne amaçla planlanacağıdır.
19. yüzyılın ütopistleri olan İngiltere’deki Fabianlar sosyalizme giden yolun; gaz, su ve tramvay şirketlerinin belediyeleştirilmesi olduğunu söylediğinde dönemin Marksistleri bununla alay ederek “gaz ve su sosyalizmi” demişlerdi. Kapitalist ekonomi ve devletin bir sınıf diktatörlüğü olarak niteliğini göz ardı edip bundan iki yüz yıl öncenin ütopik söylemlerine geri dönmek bizce kabul edilebilir değildir.
Sonuç Olarak
Bu bağlamda inceleyebileceğimiz pek çok kavram bulunuyor: İklim adaleti talebinden tutalım, doğanın hakları, küçülme gibi pek çok kavramsallaştırmayı bu bağlama oturtup tartışabiliriz. Temel olarak aynı soruları sorma zorunluluğu ve sorumluluğuna sahibiz:
Küresel bağlamda bu tartışma ne ifade ediyor? Yani aynı tartışmayı emperyalist eşitsiz gelişme içerisinde nereye oturtuyoruz? ABD ve Gana’yı aynı ölçek ve pratiklerle mi değerlendirmeye tabi tutacağız?
Devletleri taraf pozisyonunda tutan iklim meselesinin çözümlenmesinde majör bir sorunun çözümünde onları muhatap alan yaklaşım şu soruyu da cevaplamalıdır: Devletler sınıflar üstü yapılar mıdır? Marks’ın Gotha Programının Eleştirisinde kooperatif ve adil dağıtım üzerine yürüttüğü tartışmalar bugün de geçerlidir: Genel olarak siyasi iktidar hedef alınmaksızın, üretim araçları üzerinde kontrol sağlanmaksızın bütün bu çalışmalar sistemin sınırları içerisinde kalacak ve tersine dönüşecektir.
Bugün iklim meselesinin acil bir durum olduğu doğrudur tıpkı nükleer savaş tehdidinin acil bir durum olduğu gibi. Acil durumlar karşısında bu acil durumu çözmeye yönelik dar ve kısıtlı reform taleplerine gömülmek yerine devrimi acil bir görev olarak götürebilmeliyiz. Çünkü ancak planlı, karı değil insanı ve gezegeni önceleyen ve sosyalist sürdürülebilir kalkınmaya dayalı bir ekonomi hem ulusal hem uluslararası boyutları hesaba katarak bilimi kapitalizmin zincirlerinden özgürleştirerek karşı karşıya olduğumuz felaketlere gerçek çözümler getirebilir. Bu aynı zamanda komünizmin yaşayan ve arzulanabilir bir gelecek olduğu noktasında yoğunlaşmaktadır. Bugün dar taleplere gömülmek aslında devrimin mümkünlüğünden uzaklaşmaktır.